मुलुकको विषम परिस्थितिमा कार्यकारी प्रमुखको जिम्मेवारी सम्हालेर प्रधानमन्त्री सुशीला कार्कीले तोकिएको समयमा प्रतिनिधिसभाको निर्वाचन गराउने कार्यभार पूरा गरेकी छन्।
निर्वाचन हुने/ नहुने भन्ने संशयकाबीच यही फागुन २१ गते शान्तिपूर्ण रूपमा निर्वाचन सम्पन्न भएर मतपरिणाम सार्वजनिक भई नयाँ सरकार गठनको तयारी सुरू भएका बेला प्रधानमन्त्री कार्कीमा एक प्रकारको सन्तोष मिलेको देखिन्छ। निर्वाचन गराउने दायित्व पूरा गर्दा भोग्नु परेका समस्या, चुनौती र पूर्वप्रधानन्यायाधीश प्रधानमन्त्री भएर सरकारको नेतृत्व गर्दाका अनुभूतिबारे प्रधानमन्त्री कार्कीले रासस समाचारदाता कालिका खड्कासँग गरेको कुराकानीको सम्पादित अंशः
शान्तिपूर्ण तरिकाले प्रतिनिधिसभा सदस्यको निर्वाचन सम्पन्न भयो। प्रधानमन्त्रीका हैसियतले सफल नेतृत्व गर्नुभयो। कस्तो महसुस भइरहेको छ?
मलाई त्यस्तो बेग्लै महसुस त भएको छैन। तर, देशको चिन्ता सबैलाई थियो। एउटा अनिश्चय बीच शान्तिपूर्ण तरिकाले निर्वाचन सम्पन्न भयो। देशको बारेमा चिन्ता गर्ने, मुलुकको भलाइ चाहने सबै खुसी छन्। म पनि खुसी छु। सरकारलाई जुन जिम्मेवारी तोकेर दिइएको थियो। त्यो हामीले समयमै पूरा गर्न सक्यौँ। आनन्दजस्तो महसुस भएको छ।
मुलुकको विषम परिस्थितिमा कार्यकारी प्रमुखको जिम्मेवारी सम्हाल्नुभयो। जेनजी आन्दोलनपछिको अवस्था भएकाले सुरू सुरूका दिनमा पक्कै पनि चुनौतीहरू थिए। ती चुनौतीहरूलाई कसरी सम्झनुहुन्छ?
मैले नेतृत्व लिएका अवस्थामा धेरै चुनौतीहरू थिए। आफैँलाई पनि काम गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने लागेको थियो। समय जम्मा छ महिनाको थियो। त्यसमाथि प्रहार धेरैले गरे। अविश्वास पनि गरे। हाम्रोविरूद्ध सिङ्गै पुराना दल उभिए। जेनजी हुँ भन्नेहरूले तुरून्तै छोड पनि भने। जेनजीको आन्दोलनलाई अपहरण गरेर आयौँ भने। त्यसबेला हामीलाई सहयोग गर्ने मान्छे एकदम कम थिए। मन्त्रिपरिषद्का सदस्यले एकअर्कालाई सान्त्वना दिँदै काम गर्यो। विदेशी कूटनीतिक नियोगका प्रतिनिधिसँग भेट्दा पनि ‘सम्भव छ र?’ भन्ने जस्ता प्रश्न आउँथे। शान्ति र सहानुभूतिको कुरा धेरैतिरबाट आएन। हाम्रा पछाडि समर्थकको ठूलो पङ्क्ति र सङ्गठन थिएन। हामी सीमित मान्छे सरकारमा थियौँ। त्यो बीचमा धेरै हमला भयो। हामीप्रति मानिसको विश्वास पनि थिएन। त्यसमाथि एउटा महिला भन्ने खालका टिप्पणी सुनिँदै थिए। तर मैले एक कानबाट सुनेँ, अर्को कानबाट उडाइदिएँ। आफ्नो काम छोडिनँ।
त्यस्तो कठिन अवस्थामा ‘म सक्छु नेतृत्व गर्न’ भन्ने आँट, साहस र भरोसा चाहिँ कहाँबाट आयो?
म सक्छु भन्ने मनभित्रैदेखि नै आयो। प्रधानमन्त्री हुनुभन्दा पहिला मैले अन्दाज गरेको रैनछु। मेरो शरीर, तागत, बल १६ देखि १८ वर्षको जस्तो रहेछ। सक्दिँन भन्ने भयो भने त उच्च रक्तचापका कारण मानिसलाई त ‘सक’ हुन्छ। पत्रपत्रिकामा जताततै आलोचना मात्रै आउँथ्यो। मेरो त रक्तचाप बढ्नुको सट्टा घट्दै आयो। डाक्टर नै छक्क पर्नुभयो। तर मेरो आत्तिने बानी छैन। त्यो भोगेर पनि आएको हो।
राजनीतिक एउटा मूल्यमान्यता हुन्छ। न्यायालयका मानिसले पनि भोगेर त आएका हुन्छन्। एउटा सकसको अवस्था मैले सामना गरेरै आएको हो। अदालतमा एकै महसुस गरिन्थ्यो। तर त्यहाँ अभिव्यक्त गर्न पाइँदैन। यहाँ अभिव्यक्त गर्न पनि पाइन्छ।
अर्को कुरा, सानैदेखि मलाई ‘सहनुपर्छ, आत्तिनु हुँदैन’ भनेर सिकाइएको थियो। मलाई सानैदेखि आँट गरेर केही काम गर्यो भने जे पनि गर्न सकिन्छ भन्ने लाग्थ्यो। आत्मविश्वास पनि थियो। मैले धेरैपटक भगवान्लाई गुहारेँ। मलाई लाग्यो कि कहिले माओवादीको सशस्त्र द्वन्द्व भनेको छ, मान्छे मारेको छ। कहिले के भनेको छ। कहिलेसम्म नेपालीले ज्यान फाल्ने? ‘भगवान्, यतिचाहिँ गर्नुस्’ भनेर मैले हात जोडेँ।
मलाई नपुग्दो केही छैन। प्रधानन्यायाधीश भएँ। प्रधानमन्त्री भएँ। मेरा छोराबुहारी छन्। नाति छ। बस्ने बास छ। मलाई सबै कुरा तृप्त छ। ‘मलाई अब निजी कुरा केही चाहिएन, म जन्मेको, हुर्केको देशलाई त्राण देऊ भगवान्’ भनेँ। मैले जेजे मागेँ, त्यही पुग्यो। त्यो मलाई आशीर्वाद दिएको होला पिताजी, माताजीहरूले माथिबाट...। निर्वाचनको दिन पानी पर्दैन भनेँ, पानी परेन। हिउँ झर्दैन भनेर मैले भनेँ, झरेन। मैले मेरो आत्मविश्वासले यस्तो भनेकी थिएँ। संयोगबस मौसम राम्रो भयो। अनि प्रकृतिलाई पनि धन्यवाद भनेकी छु।
देशको नेतृत्व गरिरहँदा सबैभन्दा कठिन मोड, अब मैले सक्दिनँ कि भन्ने कुनैबेला लाग्यो कि?
त्यस्तो त पटकपटक लाग्यो नी। जेनजी आन्दोलनका सहिदका बुबाआमा बालुवाटार आएर रोएको दिन हृदयाघात नै होलाजस्तो भयो। पत्रपत्रिकामा ‘सक्दैन सरकारले’ भनिरहेकै देखिन्थ्यो। एउटा जेनजीले भन्यो, ‘हामीले सरकार चलाउनुपर्ने तिमीले किन चलायौ?’ तिनीहरूले पहिला राष्ट्रपतिसँग ‘म सक्छु’ भन्न सकेनन्। सरकारको अवधि सकिने बेलामा ‘मलाई मन्त्री बनाइदेऊ’ भन्न आइरहेका थिए। तर म रिसाइनँ, ती बच्चा, केटाकेटी न हुन्।
एक/दुई जनाले त ‘यसलाई असफल बनाएर आफैँ प्रधानमन्त्री बन्छु’ पनि भने। राजनीतिक दलको भनाइ चाहिँ तपाईं प्रधानमन्त्री भए पनि राजनीतिक दलको मन्त्री राखेर सरकार चलाउनु भन्ने पनि आएको थियो। यो देशमा प्रधानमन्त्री सबैभन्दा ठूलो कुरा हुने रैछ। मेरा लागि त त्यस्तो अमूल्य छैन। म अहिले पनि प्रधानन्यायाधीश भन्न नै मनपर्छ। न्याय क्षेत्रकै सङ्गत मनपर्छ।
तर मानिसलाई प्रधानमन्त्रीमा आकर्षण हुने रैछ। ‘त्यो सुशीलाले सक्ने, हामीले नसक्ने?’ पनि भने। अपशब्द पनि बोले। यस्तो कपडा लगाएको, चुरा यस्तो लगाएको, बाङ्गो भएर हिँडेको भन्ने जति त सबै भने। जति आलोचना गरून्, मलाई केही फरक पर्दैन। आफ्नो नजर हो।
निर्वाचन अब हुन्छ भनेर ढुक्क चाहिँ कुन बिन्दुबाट लाग्यो?
गत भदौ २७ गते प्रधानमन्त्रीमा मेरो नियुक्ति भयो। त्यसको भोलिपल्ट २८ गते शनिबार थियो, २९ गतेदेखि निर्वाचन आयोगले काम सुरू ग¥यो। हामीले सबैभन्दा पहिला जेनजी आन्दोलनमा सहादत पाएका सहिदका परिवारको समस्यामा ध्यान दियौँ। उहाँहरूका परिवारले जेजे भन्नुभयो, त्यो सुन्यौँ र त्यसैअनुसार काम गर्यौँ। त्यसपछि निर्वाचनमा ध्यान दियौँ।
निर्वाचनमा सहयोगका लागि छिमेकी मुलुकलाई पनि अनुरोध गर्यौँ। प्रहरीसँग गाडी अपुग थिए। मित्रराष्ट्र भारत र चीनबाट सहयोग पनि प्राप्त भयो। मुख्य ध्यान निर्वाचनमै केन्द्रित गरेर काम गर्यौं। निर्वाचन आयोगले मागेको कुरामा सहजीकरण सबै गर्यौँ। मानसिक वातावरण बनाउनका लागि राष्ट्रपतिसँग छलफल गर्यौँ। जेनजीका २१/२२ वटा समूह निस्किए। एउटाले एउटा भन्छ, अर्काले अर्को भन्छ।
पार्टीको भ्रातृ सङ्गठनजस्तो भयो जेनजी त। कोहीले कार्यकारी प्रधानमन्त्री, कोहीले निर्वाचित प्रधानमन्त्री र केहीले संविधान संशोधन गर्न भने। संविधानले गर्न नमिल्ने कुरा पनि भनिरहेका हुन्थे। जेनजीहरूले भनेको कुरालाई नसुने झैँ गर्न पनि भएन। राजनीतिक दल भन्छन्– यो सरकारले निर्वाचन मात्रै गराउने हो। जेनजी भन्छन्– सबै काम गर, यो त विद्रोहबाट आएको सरकार हो। हामी त ताइमा फुलौरा उफ्रिएजस्तो भयौँ। त्यो अवस्था पनि भोग्नुपर्यो।
विभिन्न आरोहअवरोहका बीचमा ऐतिहासिक रूपमा शान्तिपूर्ण निर्वाचन सम्पन्न भयो। मनभित्र जिन्दगीको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हासिल गरेजस्तो लागेको छैन?
त्यस्तो मलाई लागेको छैन। जीवनमा एक कक्षाको परीक्षा दिइयो, पास भइयो। दुई कक्षाको परीक्षा दिइयो, पास भइयो। पढ्दापढ्दै स्नातकोत्तर पास भइयो। जीवनमा समयअनुसार परीक्षा भइरहन्छ। साँच्चै भन्नुहुन्छ भने यो जीवनको एउटा सङ्ग्राम थियो। मुलुकले राहत पायो। सुरूमा मेरो मुखबाट शब्द निस्किएको थियो, ‘निर्वाचनमा मान्छे मर्नुहुँदैन। एकथोपा रगत पनि झर्नुहुँदैन।’
अन्ततः त्यस्तै शान्तिपूर्ण भयो। म आमजनतालाई धन्यवाद दिन चाहन्छु। नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल, राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग, निर्वाचन प्रहरीलगायत सबै सुरक्षाकर्मीको निर्वाचन यसरी सफल पार्न ठूलो योगदान छ। म प्रधानमन्त्रीको हैसियतले धेरै धन्यवाद दिन चाहन्छु।
निर्वाचन र सरकारलाई सफल पार्न कसको कस्तो सहयोग मिल्यो?
सरकारको मूल कार्यभार निर्वाचन गराउने थियो। यसको ५० प्रतिशत श्रेय म निर्वाचन आयोगलाई दिन चाहन्छु। निर्वाचन आयोगका कार्यवाहक प्रमुख आयुक्त रामप्रसाद भण्डारीसहित तीन आयुक्तको नेतृत्वमा भएको योगदान इतिहासले बिर्सन सक्ने छैन। आयोगमा पाँच जना पदाधिकारी हुनुपर्नेमा तीन जनाले पनि यति ठूलो काम गर्नुभयो।
म प्रधानमन्त्रीका हैसियतले तीनै जना पदाधिकारीलाई र सिङ्गो आयोगलाई धन्यवाद दिन चाहन्छु। मन्त्रिमण्डलमा सबैभन्दा धेरै धन्यवाद म गृहमन्त्री ओमप्रकाश अर्याललाई दिन चाहन्छु। दिनरात मेहनत गर्नुभएको छ। अरू मन्त्रीहरूलाई पनि धन्यवाद दिन चाहन्छु।
सरकारले यो सफलता पाउनुमा प्रत्येक नागरिकको उत्तिकै योगदान छ। चारवटै सुरक्षा निकायका प्रमुखहरूले पनि एकीकृत सुरक्षा योजना बनाउन र प्रभावकारी रूपमा लागू गरी मुलुकलाई यो ठाउँमा सुरक्षित अवतरण गर्न ठूलो भूमिका खेल्नुभएको छ।
मलाई सफल पार्नका लागि मेरो निकट रहेर दुई सहयोगी व्यक्तित्व प्रेस सल्लाहकार रामबहादुर रावल र प्रमुख स्वकीय सचिव आदर्शकुमार श्रेष्ठले जीवनमा बिर्सन नहुने गुन लगाउनुभएको छ। रावल जी पत्रकार मात्रै होइन, उहाँमा इमानदारी र मानिसलाई सहयोग गरूँ भन्ने भावना मात्रै छ। प्रमुख स्वकीय सचिव श्रेष्ठ अदालतको कर्मचारी हो।
अदालतमा काम गर्ने प्रविधि र कानुनमा राम्रो ज्ञान भएको कानुनकै विद्यार्थी पनि हो। धेरै प्रधानन्यायाधीशको निजी सहायकका रूपमा काम गरेको व्यक्ति हो। म प्रधानन्यायाधीश हुँदा पनि निजी सहायक नै थियो। सचिवालयमा २०/२५ जनाले गर्ने काम यिनीहरूले गरे।
लामो समय अदालतमा काम गरेको, आइटी र कानुनमा राम्रो दख्खल भएको व्यक्ति हो। धेरै प्रधानन्यायाधीशको सचिवालयमा निजी सहायक भएर सबैको विश्वास जितेर काम गरेको हो। यो उमेरमा मलाई सफल पार्न ७५ प्रतिशत आदर्शको हात छ। उसैको देनका कारण सम्भव भयो। प्रधानमन्त्रीको स्वकीय सचिवालयमा पहिला ४०–५० जना कर्मचारी हुन्थे। म सबैलाई मुरीमुरी धन्यवाद दिन चाहन्छु।
अर्को नेपाली सेनाका प्रमुख सेनानी बालमुकुन्द विष्ट र सेनानी सुरज ओझा अत्यन्तै विद्वान् हुनुहुन्छ। उहाँहरूले संसारभरिका विषयमा मलाई अपडेट गराउनुहुन्थ्यो। उपसेनानी गोमा बूढाथोकीले मलाई छोरीले जस्तै हेरचाह गर्नुभयो।
सचिवालयका विषयलाई लिएर बीचमा विवाद पनि आयो नी। त्यो खास के भएको थियो?
मेरो घर भएको क्षेत्र नेवारी क्षेत्र हो। मेरो घरायसी व्यवस्थापनमा उहाँहरूबाटै सहयोग पाइरहेको थिएँ। बालुवाटारको निवास र अन्य व्यक्तिगत सरसहयोगका निम्ति तिनै चिनेजानेका केही नेवार समुदायका मान्छे लिएर आएँ।
उहाँहरूको काम कुनै राजकाजको सरकारी काम थिएन, विशुद्ध मलाई निजी कुरामा सहयोग गर्ने मात्र थियो। प्रमुख स्वकीय सचिव आदर्श पनि नेवार। पछि त सबै आदर्शका आफ्ना नातागोता भनेर ‘नेपोटिजम’ को कुरा ल्याइयो। ती आदर्शका मान्छे नभएर मेरा मान्छे थिए। त्यो आलोचना ठीक लागेन। अनि मैले खाना पकाउनेदेखि धेरैलाई हटाएँ। केही दिन आफैँले खाना पकाएँ। त्यसपछि सुरक्षाकर्मीले पनि सघाए।
आलोचना त हुन्छ तर अचम्म चाहिँ यसअघिका प्रधानमन्त्रीहरूले सचिवालयमा ९० जनासम्म राख्दा नेपोटिजम केही भएन। म ७३ वर्षको उमेरमा आएर सबै काम आफैँ गर्नुपर्छ भनेर बाध्य बनाइयो। हटाउने अवस्थामा पुर्याइयो। मलाई सिधै आक्रमण गर्न नसकेपछि मेरो सचिवालयका कर्मचारीलाई आक्रमण गरेका थिए। तर, आजको दिनमा ती सबैलाई धन्यवाद नै दिन चाहन्छु।
निर्वाचन गराउन सुरूमा राजनीतिक दलहरूसँग संवाद गर्नुपर्ने मुख्य चुनौती थियो। त्यो चुनौतीको सामना कसरी गर्नुभयो?
मुलुकमा १२५/१३० पार्टी थिए। विविध विचारका छन्। धेरैको मुखमा रामराम, बगलीमा छुरा। केही एक्लै पार्टी चलाएका छन्। पैसा उठाएर हिँड्ने। हर प्रकृतिका मानिस छन्। कोही साम्यवादी, कोही प्रजातन्त्रवादी छन्। कोही पूर्वराजाकामा जानेछन्। प्रधानमन्त्री जोसुकै होस्, देश बनाऊँ न भन्ने कोही छैन। खाली कुर्सीको मोह मात्रै छ।
कुर्सीमा बसेर सबैथोक हुँदैन। मुलुक बनाउने हो भने आआफ्नो क्षेत्रमा काम गरे पुग्छ। अरू केही नगरे पनि आफ्ना छोराछोरीलाई राम्रोसँग पढाए परिवार त बन्छ। तर कुर्सी मोह मात्रै देखिन्छ। कानुनी क्षेत्रबाट आएको मान्छे मलाई छ महिना कटाउनै पर्छ भन्ने पनि लागेको थिएन। गाली पनि खायौँ। कति नराम्रोसँग गाली गर्ने नेतासँग भेट्यौँ।
राष्ट्रपति कार्यालयमा जेनजीका प्रतिनिधिसँग बस्दा अहिले नै ‘गेटआउट’ भनेको पनि सुन्यौँ। ‘तँलाई प्रधानमन्त्रीमा राख्दैनौँ’ भने। त्यो तँतँ र मम पनि सह्यौँ। ‘तैँले भनिस्, म निस्केर गएँ’ भनेर छाडेको भए देशको जिम्मा कसले लिन्थ्यो? म पनि यही देशको जनता हो। यो देशप्रति माया मलाई छ। मैले छोड्न मिल्दैनथ्यो।
राजनीतक दलका मानिसलाई धेरै भेट्यौँ। प्रमुख राजनीतिक दलका नेताहरू नेपाली कांग्रेसका तत्कालीन सभापति शेरबहादुर देउवा, नेकपा (एमाले)का अध्यक्ष केपी शर्मा ओली, नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीका संयोजक पुष्पकमल दाहल ‘प्रचण्ड’, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका नेतासहित १२५ वटै पार्टीसँग पनि छलफल गर्यौँ। त्यत्रो आन्दोलन भयो। त्यो परिस्थितिबाट अहिलेको परिस्थितमा मुलुकलाई त ल्यायौँ नि। एउटा आइजिपीले मलाई हप्काएको थियो, बोल्दाबोल्दै। यो सबै सङ्घर्ष त थियो नी।
पुराना कर्मचारी र पुराना सचिवले त पुरानै दल खोजिरहेका थिए। नयाँले नयाँ कुरा गर्छन्। त्यो सबै सहेर अहिले शान्तिपूर्ण अवस्थामा पु¥यायौँ। त्यसका लागि अथक प्रयास गरियो। एकैदिनमा १४ वटा बैठकसम्म गरेँ। धेरैपटक राति २–३ बजेसम्म पनि बसेका छौँ। प्रत्येक दिन पाँच वटा, १० वटा बैठक गरेको छ, मान्छे भेटेको छ। वातावरण बनाउने प्रयासकै लागि थित्यो त्यो।
फेरि संस्कार कस्तो भएको रैछ भने हरेकलाई प्रधानमन्त्री भेट्नैपर्ने, फोटो खिच्नैपर्ने, त्यो पनि गरियो। किनभने, जसरी पनि चुनावी वातावरण बनाउनु थियो। निर्वाचनको दिन बेलुका ५ः०० बजेसम्म पनि के हो, के हो भन्ने भइरहेको थियो। मतदान हुँदाहुँदै हमला हुने हो कि भन्ने अवस्थालाई रोकियो। धार्मिक साम्प्रदायिक कुरालाई लिएर ठाउँठाउँमा तनाव सिर्जना गरिए। ती पनि रोक्यौँ।
राष्ट्रिय अनुसन्धान विभाग प्रधानमन्त्री मातहत राखेर निकम्मा बनाइएको रहेछ। अहिले त्यो गृह मन्त्रालय मातहत राखेर क्रियाशील गराइएको छ। यो निर्वाचन सम्पन्न गर्न र धेरै ठूला दुर्घटना टार्न अनुसन्धान विभागको सूचनाले महत्त्वपूर्ण काम गरेको छ।
विघटित प्रतिनिधिसभा पुनःस्थानाका लागि तत्कालीन प्रमुख दलहरू सर्वोच्च अदालतमा समेत गएका थिए नि?
सरकारलाई जसरी पनि निर्वाचन गराउनु थियो। सबै दलहरूसँग पटकपटक संवाद, छलफल गरिरह्यौँ। मुलुकलाई पूरै निर्वाचनतर्फ डोहोर्याउने काम गरियो। अन्ततः सफल भयो।
निर्वाचनमा नयाँ दलले झण्डै दुई तिहाइ हैसियतमा विजय हासिल गरेको छ, पुराना स्थापित दलहरू कमजोर देखिए। यो परिणामलाई कसरी लिनुभएको छ?
अहिलेको मतपरिणाम युवाको हो। जेनजी आन्दोलनको असर पनि हो। परिवर्तनको चाहना पनि हो। तर पुराना दलले पनि आत्तिनुपर्दैन। नयाँले मात्तिनु पर्दैन। हामीले पनि नसोचेको भयो। मैले त ओली जी हार्नुहोला भन्ने सोचेको पनि थिइनँ। उहाँको ३०/४० वर्ष राजनीति गरेको ठाउँ, उहाँको इष्टमित्र सबै भएको ठाउँ हो। अन्तिममा भेट्दा मैले ओलीजीलाई भनेको थिएँ। राजनीतिमा कस्तो हुन्छ भने मेरा परिवारका मानिस पनि कांग्रेस छन्। वर्षभरि पार्टीलाई धारे हात लाउँछन् तर भोट दिनेबेलामा त्यसैलाई दिन्छन्। तपाईंलाई भोट दिन्छन् भनेको थिएँ। त्यस्तो होला भन्ने त मलाई पनि लागेको थिए।
जनताले दिएको मतलाई सम्मान गर्नुपर्छ। रास्वपाले पाएको मतको सम्मान गर्नुपर्छ। विपक्षीले थोरै मत पाएको भए पनि रास्वपाले त्यसलाई सम्मान गर्नुपर्छ। राजनीतिमा निर्वाचन नभएसम्म यो पार्टी र त्यो पार्टी हुन्छ। निर्वाचनपछि अल्पमतलाई पनि जित्नेले बेवास्ता गर्नुहुँदैन। पुराना पार्टीलाई रास्वपाले सम्मान गर्नुपर्छ। सत्तापक्षले गलत गरेमा प्रतिपक्षले विरोध गर्नुपर्छ। राजनीति भनेको सामाजिक सेवा हो। भारतमा इन्दिरा गान्धीले त्यसैगरी हार्नुभएको थियो, पछि जित्नुभयो। नेपालका परिपक्व भएका नेतालाई जनताले बिर्सिँदैनन्। आज एउटा लहर आएको हो, भोलि अर्को आउन पनि सक्छ।
गत भदौ २३ र २४ गतेको जेनजी आन्दोलनको भावनाबमोजिम अहिलेको सरकारले सुशासन कायम र भ्रष्टाचार नियन्त्रणका लागि केके काम गर्न सक्यो?
सुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा हामीले सक्दो प्रयास ग¥यौँ। विगतका सरकारले गर्नेजस्तो ह्वारह्वार खर्च गरेनौँ। मैले तबल लिइनँ। म बालुवाटारमा बस्छु। त्यति मात्रै हो। केही लिन्नँ। बुलेट प्रूफ गाडी, बाहिर यात्रा गर्दा नेपाली सेनाको हेलिकप्टरको प्रयोग गर्नुपर्ने रहेछ। केही मन्त्रीले पनि तलब लिनुभएको छैन। केही मन्त्रीको त अर्को आयस्रोत नै छैन, लिनैपर्यो।
हामीले अनावश्यक खर्च कटौती गर्यौँ। निर्वाचनमा पनि जम्मा रू ३२ अर्बखर्चको हिसाब छ। तर त्यो खर्च प्रहरी, सेना र सुरक्षा सामग्रीमा गएकोसमेत हो। भोलि पनि काम लाग्ने सामग्री छन्। अत्यावश्यक मात्रै खर्च भयो। निर्वाचन आयोगले पनि न्यूनतम खर्च गरेको छ, एकदम मितव्ययी भएर। राष्ट्रियसभाको निर्वाचनमा चार करोड अनुमान गरेकामा रू दुई करोड मात्रै खर्च भएको छ।
मलगायत केही मन्त्रीले त रातो पासपोर्ट नै बनाएनौँ। विदेश भ्रमणमा गएर राज्यकोषमा भार थपेनौँ। निर्वाचनको अवस्था बुझ्न र त्यहाँ परिचालित जनशक्तिलाई ढाडस दिन केही जिल्लामा गयौँ। मलाई लाग्छ, यति मितव्ययिता अपनाउने सरकार विगतमा थिएन।
कर्मचारीतन्त्र र सुरक्षा सङ्गठनमा नियुक्ति र बढुवा गर्दा कतै चलखेलको ठाउँ नराखी ज्येष्ठता र कार्यक्षमतालाई आधार मान्यौँ। ती सङ्गठनको दीर्घकालीन मनोबल बढाउने काम गर्यौँ।
विश्वविद्यालयजस्ता प्राज्ञिक थलोहरूलाई हामी उचित सम्मान दियौँ। त्यहाँका नियुक्तिमा हस्तक्षेप गरेनौँ। हामीले १९ वटा विश्वविद्यालयका सभामा हुने नियुक्ति र मनोनयनमा हाम्रा मान्छे भनेर सूची दिएनौँ। जबकि त्यहाँ ४५ जनासम्म नियुक्ति हुने रहेछ र ती सबै सदस्य रूलिङ पार्टीको मात्रै हुने रैछ। नातागोता कसैलाई नियुक्ति गरेनौँ। सुरक्षा सङ्गठनका प्रमुखहरू कार्की थरका भनेर पनि टिप्पणी गरिए। तर उहाँहरू मेरो नाताका कार्की होइन, गोत्र पनि मिल्दैन क्यारे।
मुख्यसचिव बनाउँदा पनि ज्येष्ठतालाई ध्यान दियौँ। यस्तै अख्तियार दुरूपयोग अनुसन्धान आयोग, नेपाल प्रहरी, सिआइबीलगायत संस्थाले अभूतपूर्व व्यावसायिक स्वतन्त्रताका साथ काम गरेका छन्। म ती संस्थाका प्रमुख तथा पदाधिकारीहरूको उच्च प्रशंसा गर्दछु।
जेनजी आन्दोलनको जाँचबुझ गर्न गठित आयोगका पदाधिकारीले पनि यो सरकारका पालामा कुनै भनसुन सुन्न नपरेको भन्दै हुनुहुन्थ्यो। सम्पत्ति शुद्धीकरण विभाग, राजस्व अनुसन्धान विभागजस्ता संस्थालाई प्रधानमन्त्रीको मातहतबाट सम्बन्धित मन्त्रालयमा पठाइदिएँ। मुलुकका १९ वटा विश्वविद्यालयको कुलपति प्रधानमन्त्री हुने रैछ। यसमा संशोधन गर्न खोजेका थियौँ तर अध्यादेश ल्याउन सम्भव भएन। जो पायो। त्यही राख्ने होइन। विज्ञताका आधारमा राख्नुपर्छ।
भदौ २३ र २४ गतेको घटनाको छानबिन गर्न गठित जाँचबुझ आयोगले प्रतिवेदन बुझाइसकेको छ। प्रतिवेदन सार्वजनिक र कार्यान्वयनको माग उठिरहेको छ। यसमा सरकारले के गरिरहेको छ?
आयोगले प्रतिवेदन बुझाएको छ। आज मन्त्रिपरिषद्को बैठक बस्दैछ। त्यहाँ छलफल गरेर आउने निर्णय लिन्छौँ। अब हामीसँग धेरै समय पनि छैन। नयाँ जनादेश आइसकेको छ। नयाँ सरकारले पनि बाँकी प्रक्रिया अवश्य अघि बढाउनेछ।
केही दिनमा नयाँ सरकार बन्दैछ। नयाँ सरकारलाई यहाँको सन्देश के हुन्छ?
नयाँ सरकारले सबैभन्दा पहिला जेनजीले राखेका तीन वटा माग पूरा गर्नुपर्छ– सुशासन कायम, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र रोजगारीको व्यवस्था। सबैभन्दा ठूलो समस्या रोजगारीको अभाव छ। भएका अवसरमा पनि नातावाद छ। यस्तो अवस्था हटाउँदै आर्थिक स्थितिमा सुधार गर्नुपर्छ। खुलेआम भ्रष्टाचार रोख्नुपर्छ। सबैभन्दा ठूलो सुधार सिंहदरबारभित्र गर्नुपर्ने मैले देखेको छु।
त्यहाँ काम गर्ने कर्मचारीहरू राजनीतिकरण हुने गरेको देखियो। हरेक कामलाई सचिवहरू फनफनी घुमाइरहँदा रहेछन्। आफ्नो स्वार्थको कुरामा दुई तीन वटा विकल्प ल्याउँछन्, आफ्नो स्वार्थको कुरा छैन र देशको कुरा छ भने त्यो हुँदैन र मिल्दैन मात्र भन्ने। अख्तियार देखाउने। केही सीप नलागे विवादमा परिन्छ हजुर भन्ने। त्यो मैले रद्दी देखेको छु। सरकारको काममा ७५ प्रतिशत असर त्यहाँबाट परेको छ।
समयमा कुनै परियोजना पूरा हुँदैनन्। नेपाली हो भने त पीर पर्नुपर्छ नि। आज म दुःखपूर्वक भन्दै छु, हामीले कुनै सहयोग पाएनौँ। तर हामीले पूर्ण व्यावसायिक स्वतन्त्रताका साथ काम गर्न प्रेरित गरेपछि यसबीचमा अख्तियारले केही ठूला मुद्दा अघि बढाएको छ। ४०–४५ थान भ्रष्टाचारका मुद्दा यही सरकार आएपछि दर्ता गरेको छ। अन्यथा कतैबाट सहयोग भएन। कर्मचारीतन्त्र चुस्तदुरूस्त हुनुपर्छ। ठूलो क्रान्तिकारी कदम नै अब कर्मचारीतन्त्र सुधारका लागि चाल्नु आवश्यक देख्दछु। अहिलेकै तरिकाले त राम्रो छवि ल्याउने देखिँदैन।
पहिलो महिला प्रधानमन्त्रीको इतिहास पनि रचिसक्नुभएको छ। अब जिम्मेवारीबाट बाहिरिएपछि के गर्नुहुन्छ?
मैले विषम परिस्थितिमा प्रधानमन्त्री भएर जुन काम गर्नुपर्ने हो, त्यो पूरा गरेँ। अब म पुरानै निजी दैनिकीमा फर्किन्छु।
राष्ट्रपति हुने भन्ने पनि चर्चा छ नि?
अब अरू कुनै मोह छैन। मभन्दा लायक र अवसर नपाएका मान्छे अरू पनि धेरै हुनुहुन्छ।
अन्त्यमा, आफ्नो प्रधानमन्त्री कार्यकालको भन्नैपर्ने केही कुरा छन्?
सरकारलाई निर्वाचन गराउने जिम्मेवारी थियो। त्यो पूरा भयो। विकासका क्षेत्रहरूमा पनि केही प्रयास भएका छन्। नयाँ सरकारले देशका युवालाई रोजगारी दिनुपर्छ। देशमा बस्ने वातावरण बनाउनुपर्छ। विदेश गएर बाकसमा फर्कनुपर्ने अवस्थाको अन्त्य होस्।
शिक्षामा सुधार जरूरी छ। देशप्रति विश्वासको वातावरण बनाउनैपर्छ। प्राकृतिक स्रोतसाधनका हिसाबले अन्यन्तै सुन्दर देश छ। अब द्वन्द्व र तनावको अवस्था नहोस्। सबै मिलेर बस्ने वातावरण बनोस्। बालेनको चुनावी अभियानले तराई, पहाड र हिमाल एक भएको सन्देश दिएको मैले बुझेको छु। मलाई बालेनप्रति विश्वास पनि छ। केही होला भन्ने आशा छ।
***
